Menu

Περισσότεροι κίνδυνοι παραμονεύουν για την ευρωζώνη

euro perilsΤα γεγονότα δοκιμάζουν την ευρωζώνη για μια ακόμη φορά. Το τελευταίο σοκ προέρχεται από την Ιταλία, όπου η ολοκληρωτική ήττα του Ματέο Ρέντσι στο συνταγματικό δημοψήφισμα έχει οδηγήσει στην παραίτησή του. Η Ιταλία, η οποία έχει την τρίτη μεγαλύτερη οικονομία της ευρωζώνης, είναι σημαντική χώρα. Η αποχώρηση του κ. Ρέντσι μπορεί να μην αποδειχθεί κρίσιμο γεγονός. Ωστόσο, όσο η ευρωζώνη δεν καταφέρνει να πετύχει ευρεία ευημερία, θα είναι ευάλωτη σε πολιτικά και οικονομικά σοκ. Ο εφησυχασμός είναι θανάσιμο λάθος.

Τα πράγματα τουλάχιστον βελτιώνονται. Το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν της ευρωζώνης επεκτάθηκε κατά 5,5% ανάμεσα στο πρώτο τρίμηνο του 2013 και το τρίτο τρίμηνο του 2016. Η ανεργία έπεσε από το ζενίθ του 12,1% τον Ιούνιο του 2013 ως το 9,8% τον Οκτώβριο του 2016. Συνεπώς, η ανάπτυξη βρίσκεται πάνω από το προσδοκώμενο. Ωστόσο, αυτή η βελτίωση δεν έχει αντισταθμίσει τη ζημιά που προκάλεσε η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 και η κρίση της ευρωζώνης του 2010-12. Στο τρίτο τρίμηνο του 2016, το συνολικό πραγματικό ΑΕΠ της ευρωζώνης ήταν μόλις 1,8% υψηλότερο απ’ ότι ήταν στο πρώτο τρίμηνο του 2008. Είναι αξιοσημείωτο ότι η πραγματική εγχώρια ζήτηση στην ευρωζώνη ήταν κατά 1,1% χαμηλότερη στο δεύτερο τρίμηνο του 2016 απ’ ότι ήταν στο πρώτο τρίμηνο του 2008. Αυτή η ακραία αδυναμία της ζήτησης δε θα έπρεπε να συμβεί. Αντιπροσωπεύει μια τεράστια αποτυχία.

1

Ένας άμεσος τρόπος για την αναγνώριση αυτής της αποτυχίας είναι σε όρους ονομαστικής ζήτησης. Στο δεύτερο τρίμηνο του 2016, η ονομαστική ζήτηση στην ευρωζώνη ήταν μόλις 6,9% υψηλότερη απ’ ότι στο πρώτο τρίμηνο του 2008. Πού θα έπρεπε λοιπόν να βρίσκεται; Ας υποθέσουμε ότι η τάση πραγματικής ανάπτυξης είναι 1%, ενώ ο στόχος του πληθωρισμού είναι κοντά στο 2%. Τότε η ονομαστική ζήτηση θα πρέπει να αυξάνεται κατά περίπου 3% τον χρόνο. Εάν οι πολιτικοί παράγοντες το είχαν καταφέρει αυτό, η ονομαστική ζήτηση θα είχε αυξηθεί κατά 28 περίπου ποσοστιαίες μονάδες ανάμεσα στο πρώτο τρίμηνο του 2008 και το δεύτερο τρίμηνο του 2016. Μπορεί να ζητάμε πολλά εδώ. Όμως η ονομαστική ζήτηση στις ΗΠΑ αυξήθηκε κατά 23% την ίδια περίοδο. Επιπλέον, η αδυναμία της ζήτησης έχει επίσης σημαντικές αρνητικές επιδράσεις στον πληθωρισμό. Ο κατά έτος βασικός πληθωρισμός δεν έχει ξεπεράσει το 2% από τον Ιανουάριο του 2009 και βρίσκεται κατά μέσο όρο στο 1,2% από τότε.

Μια σημαντική πρόκληση είναι η διαφοροποίηση της οικονομικής επίδοσης ανάμεσα στα μέλη της νομισματικής ένωσης, με βαθιές υφέσεις σε κάποια μέλη (όπως η Ιταλία) και στασιμότητα σε άλλες (όπως η Γαλλία). Σύμφωνα με την ερευνητική εταιρεία Conference Board, ανάμεσα στο 2007 και το 2016 το πραγματικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε σχέση με την αγοραστική δύναμη ανέβηκε κατά 11% στη Γερμανία, δεν άλλαξε σχεδόν καθόλου στη Γαλλία, και έπεσε κατά 8% στην Ισπανία και 11% στην Ιταλία. Μάλλον θα χρειαστεί μέχρι το τέλος της δεκαετίας για τα πραγματικά κατά κεφαλήν εισοδήματα στην Ισπανία να φτάσουν στα επίπεδα προ κρίσης. Στην Ιταλία, φαίνεται απίθανο να συμβεί πριν από τα μέσα της δεκαετίας του 2020. Η οδυνηρή αλήθεια είναι πως η ευρωζώνη δεν υποφέρει μόνο από κακή συνολική επίδοση, αλλά έχει επίσης αποδειχθεί μηχανή δημιουργίας οικονομικής απόκλισης ανάμεσα στα μέλη και όχι σύγκλισης.

2

Η Ιταλία έχει έναν προβληματικό τραπεζικό τομέα, με περίπου 360 δισεκατομμύρια ευρώ επισφαλών δανείων. Ωστόσο, αυτό είναι αποτέλεσμα κυρίως μιας βαθιάς και παρατεταμένης πτώσης. Εάν συνεχιστεί αυτό, είναι πιθανό να δημιουργηθεί ακόμη περισσότερο επισφαλές χρέος. Η αδυναμία συμφωνίας για την επίλυση της τραπεζικής κρίσης με έναν τρόπο που θα αντιμετωπίσει τους περιορισμούς της ιταλικής πολιτικής από τη μία, και τους ευρωπαϊκούς κανόνες που ζητούν bail-ins και όχι bailouts, από την άλλη, είναι αυτή τη στιγμή η πληγή στην πολιτική της Ιταλίας.

Μία ενθαρρυντική εξέλιξη, ωστόσο, είναι τα δείγματα αλλαγής στην ανταγωνιστικότητα στην ευρωζώνη. Μία ένδειξη είναι οι σχετικοί μισθοί. Πριν από την κρίση, οι μέσοι μισθοί αυξήθηκαν αξιοσημείωτα στη Γαλλία, την Ιταλία, την Ισπανία, την Ελλάδα και την Πορτογαλία, σε σχέση με τα γερμανικά επίπεδα. Αυτό έχει τουλάχιστον μερικώς αντιστραφεί από τότε. Με όλα τα υπόλοιπα ίσα, αυτό θα πρέπει να βοηθήσει στην αποκατάσταση της ισορροπίας στην οικονομία της ευρωζώνης.

Παρ’ όλα αυτά, η εξαφάνιση των ελλειμμάτων τρεχουσών συναλλαγών στις χώρες που χτυπήθηκαν από την κρίση οφείλεται κυρίως στη σημαντική κατάρρευση της πραγματικής τους ζήτησης. Στο τρίτο τρίμηνο του 2016, η συνολική πραγματική εγχώρια ζήτηση στην Ιταλία ήταν 10% χαμηλότερη απ’ ότι στο πρώτο τρίμηνο του 2008, ενώ στην Ισπανία ήταν σχεδόν 11% χαμηλότερη, ανακάμπτοντας από την πτώση σχεδόν 19% που σημείωσε μετά την κρίση. Η πραγματική ζήτηση στη Γερμανία έχει αυξηθεί 8% στην ίδια περίοδο. Όμως το πλεόνασμα τρεχουσών συναλλαγών της έχει αυξηθεί από το 7% του ΑΕΠ το 2007 στο προβλεπόμενο 9% το 2016. Αυτή είναι μια ακόμη αποτυχία στην εσωτερική προσαρμογή της ευρωζώνης που την κάνει να εξαρτάται υπερβολικά από ένα μεγάλο εξωτερικό πλεόνασμα.

Ο συνδυασμός της αδύναμης συνολικής ζήτησης και των τεράστιος διαφοροποιήσεων μετά την κρίση στην οικονομική επίδοση έχει μετατρέψει την ευρωζώνη σε ατύχημα που περιμένει να συμβεί. Πράγματι, η κατάσταση μπορεί να σταθεροποιηθεί. Όμως οι αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στα οικονομικά και χρηματοπιστωτικά γεγονότα και τις πολιτικές πιέσεις είναι απρόβλεπτες και επικίνδυνες.

Αυτό που χρειάζεται περισσότερο η ευρωζώνη είναι μια στροφή μακριά από την πολιτική της λιτότητας. Στην πιο πρόσφατη έκθεση οικονομικών προοπτικών ο ΟΟΣΑ, μια ομάδα κυρίως πλούσιων εθνών, απευθύνει μια πειστική (αν και καθυστερημένη) έκκληση για τον συνδυασμό μιας δημοσιονομικής εξάπλωσης που θα στηρίξει την ανάπτυξη με σχετικές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις. Αυτό αφορά περισσότερο την ευρωζώνη, καθώς εκεί η ζήτηση είναι περισσότερο αδύναμη και το φετίχ για τα δημοσιονομικά ελλείμματα πιο έντονο. Στις μεγάλες οικονομίες της ευρωζώνης, οι καθαρές δημόσιες επενδύσεις είναι κοντά στο μηδέν. Αυτό είναι ανόητο.

3

Ωστόσο, υπάρχουν ελάχιστες ευκαιρίες αλλαγής. Αυτοί που έχουν σημασία – η γερμανική κυβέρνηση, περισσότερο από όλους – θεωρούν τους δημόσιους δανεισμούς αμαρτία, ασχέτως κόστους. Η πολιτική και οικονομική επίδραση της διάσπασης της ευρωζώνης είναι τόσο μεγάλη που το κοινό νόμισμα μπορεί να σταθεί απτόητο για πάντα. Όμως μέχρι τώρα έχει συνδεθεί με την παρατεταμένη στασιμότητα. Τα κράτη-μέλη που έχουν τη δυνατότητα να αλλάξουν αυτήν την προσέγγιση θα πρέπει να αναρωτηθούν αν πραγματικά είναι λογική. Είναι καιρός η ευρωζώνη να σταματήσει να ζει επικίνδυνα, και να αρχίσει να ζει λογικά.     

back to top