Menu

Η Βραζιλία και η κρίση της παγκόσμιας φιλελεύθερης τάξης

fernando henrique cardosoΟ Φερνάντο Ενρίκε Καρντόσο έχει δει τις δύσκολες εποχές, τους χρόνους άνθησης και τώρα την κρίση.

Ως πρόεδρος της Βραζιλίας από το 1995 έως το 2002, εδραίωσε τη δημοκρατία της χώρας και αναμόρφωσε την οικονομία της. Την επόμενη δεκαετία η αύξηση του πλούτου της Βραζιλίας τράβηξε την προσοχή του κόσμου και η χώρα απονεμήθηκε τόσο στο Παγκόσμιο Κύπελλο όσο και στους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Ωστόσο, καθισμένος στο γραφείο του στο Σάο Πάολο την περασμένη εβδομάδα, ο κ. Καρντόσο, τώρα 86 ετών, ήρεμα αναγνώρισε ότι η Βραζιλία αντιμετωπίζει «μια ηθική και οικονομική κρίση». Η οικονομία μειώθηκε σχεδόν κατά 8% το 2015 και το 2016. Η πρόεδρος Ντίλμα Ρούσεφ καταγγέλθηκε και απομακρύνθηκε από το αξίωμα πέρυσι. Ο σημερινός πρόεδρος, Μικέλ Τεμέρ, και περίπου το 40% των μελών του Κογκρέσου, βρίσκονται υπό έρευνες διαφθοράς.

Αυτή η βραζιλιάνικη κρίση έχει παγκόσμιες επιπτώσεις. Στις καλές εποχές, η χώρα έγινε σύμβολο του θριάμβου της φιλελεύθερης πολιτικής και οικονομίας σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, στις δύσκολες στιγμές, η κατάσταση της Βραζιλίας έχει γίνει σύμπτωμα μιας παγκόσμιας κρίσης της φιλελεύθερης τάξης.

Με τον περιορισμό των επιδοτήσεων, τον έλεγχο του πληθωρισμού, τις ιδιωτικοποίησεις και το άνοιγμα της οικονομίας στον ανταγωνισμό, ο κ. Καρντόσο έθεσε τα θεμέλια μιας μακράς οικονομικής επέκτασης. Ο διάδοχός του στην προεδρία, ο Λουίς Ινάσιο ντα Σίλβα, γνωστός ως «Λούλα», ήταν ένας αριστεριστής που έχτισε πάνω στις φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις που είχε κληρονομήσει. Στην εποχή του Λούλα, η περιβόητη ανισότητα της Βραζιλίας αντιμετωπίστηκε μέσω κοινωνικών προγραμμάτων που προσέλκυσαν παγκόσμιους επαίνους.

Ως χώρα με πληθυσμό 207 εκατομμυρίων - περίπου το ήμισυ της Νότιας Αμερικής - η Βραζιλία έγινε άτυπος εκπρόσωπος της ηπείρου και μιας αναδυόμενης παγκόσμιας τάξης. Μέσω του ομίλου Brics της Βραζιλίας, της Ρωσίας, της Ινδίας, της Κίνας και της Νότιας Αφρικής, η Βραζιλία προχώρησε σε μια παγκόσμια εξισορρόπηση της εξουσίας, με τρόπο που φαινόταν τόσο καθυστερημένος όσο και αθώος. Ο πρώην πρόεδρος των ΗΠΑ, Μπαράκ Ομπάμα, αγκάλιασε δημοσίως τον Λούλα, λέγοντας: «Μου αρέσει αυτός ο τύπος».

Ωστόσο, φέτος, ο Λούλα καταδικάστηκε για διαφθορά και τώρα μπορεί να αποκλειστεί από την επανεκλογή του στις προεδρικές εκλογές του επόμενου έτους. Η πτώση του είναι σύμβολο των αθετημένων ελπίδων πολλών φτωχότερων βραζιλιανών. Με την οικονομία σε κρίση, την ανισότητα να αναζωπυρώνεται και το σκάνδαλο διαφθοράς σε πλήρη εξέλιξη, η πολιτική τάξη της Βραζιλίας είναι ευρέως περιφρονημένη. Οι ψηφοφόροι είναι όλο και πιο κυνικοί και βαθιά πολωμένοι.

Σε ένα μοτίβο που είναι πλέον οικείο στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη, οι λαϊκιστές πολιτικοί χρησιμοποιούν την κρίση για να αναδειχθούν στην επικρατούσα τάση. Μια πρόωρη δημοσκόπηση για τις προεδρικές εκλογές του 2018 δείχνει τον Ζαΐρ Μπολσονάρο, έναν ακροδεξιό εθνικιστή, στη δεύτερη θέση πίσω από τον Λούλα. Ο κ. Μπολσονάρο, πρώην στρατιωτικός αξιωματικός, έχει πολιτικό στυλ που κάνει τον Ντόναλντ Τραμπ να φαίνεται πράος. Ο ίδιος αφιέρωσε την ψήφο του για τη μομφή της προέδρου στον συνταγματάρχη Μπριλιάντε Ούστρα, ο οποίος ηγούταν μιας ομάδας που βασάνισε την κα Ρούσεφ όταν ήταν πολιτική κρατούμενη κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας της Βραζιλίας.

Όπως και ο Ροντρίγκο Ντουτέρτε, πρόεδρος των Φιλιππίνων, ο κ. Μπολσονάρο χτίζει τη δημοτικότητά του υποσχόμενος τα βάλει με το έγκλημα. Το γεγονός ότι το Ρίο ντε Τζανέιρο βρίσκεται στα χέρια ενός βίαιου εγκληματικού κύματος καθιστά τις εκκλήσεις του για αποκατάσταση της «τάξης» ευρέως δημοφιλείς. Στη Βραζιλία την περασμένη εβδομάδα, οι περισσότεροι ειδήμονες έβλεπαν τον κ. Μπολσονάρο ως υπερβολικά ακραίο για να κερδίσει. Αλλά οι διαβεβαιώσεις από καλά εξοπλισμένα γραφεία θυμίζουν ενοχλητικά τις συνομιλίες στην Ουάσινγκτον το 2015, όταν μια νίκη του Τραμπ θεωρούταν αδιανόητη.

Είτε ο κ. Μπολσονάρο κερδίσει είτε όχι, η εμφάνισή του ως σοβαρή πολιτική προσωπικότητα αποτελεί ένδειξη της πικρής πόλωσης στην πολιτική της Βραζιλίας. Πολλοί στα αριστερά υποστηρίζουν ότι τόσο ο Λούλα όσο και η Ντίλμα είναι θύματα ενός παράνομου πραξικοπήματος από ένα δεξιό κατεστημένο. Η απάντηση της συντηρητικής πλευράς είναι ότι το Κόμμα των Εργαζομένων έχτισε τη δύναμή του πάνω στη διαφθορά, την ευνοιοκρατία και τις υπερβολικές σπατάλες, που παρέσυραν την οικονομία σε πτώση. Η περιφρόνηση και στις δύο πλευρές θυμίζει έντονα την πόλωση που κατακλύζει την Αμερική του Τραμπ και τη Βρετανία του Brexit.

Η κρίση της Βραζιλίας έχει τις δικές της εσωτερικές αιτίες και λογική. Αλλά ταιριάζει επίσης σε ένα παγκόσμιο μοτίβο. Οι μεταρρυθμίσεις του κ. Καρντόσο πραγματοποιήθηκαν σε μια εποχή κατά την οποία οι φιλελεύθερες οικονομικές και πολιτικές ιδέες βρίσκονταν σε άνοδο σε όλο τον κόσμο. Έγινε πρόεδρος έξι χρόνια μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου και δέκα χρόνια μετά το τέλος της στρατιωτικής κυριαρχίας στη Βραζιλία. Άλλες αναπτυσσόμενες και μεσαίου εισοδήματος χώρες, όπως η Κίνα, η Ινδία, το Μεξικό και η Πολωνία, ακολούθησαν επίσης την πορεία της φιλελεύθερης, οικονομικής μεταρρύθμισης. Και ο Μπιλ Κλίντον, ένας περήφανος υπέρμαχος της παγκοσμιοποίησης, βρισκόταν στον Λευκό Οίκο.

Αλλά η οικονομική κρίση του 2008 πυροδότησε μια αντίδραση κατά του «νεοφιλελευθερισμού». Ο σημερινός πρόεδρος των ΗΠΑ καταγγέλλει τώρα την παγκοσμιοποίηση και κηρύσσει τον προστατευτισμό. Οι εθνικιστές ισχυροί είναι στην εξουσία στο Πεκίνο, το Δελχί, τη Μόσχα και την Άγκυρα. Ο κ. Καρντόσο, ένας πολύγλωσσος καθηγητής, ανήκει σε μια διαφορετική εποχή όταν ήταν υπεύθυνοι οι τεχνοκράτες και οι ακαδημαϊκοί.

Και όμως οι βραζιλιάνοι φιλελεύθεροι δεν είναι σε θέση να παραδεχτούν την ήττα. Το σκάνδαλο διαφθοράς έχει φέρει τα πάνω κάτω στην πολιτική, αλλά πολλοί ελπίζουν ότι θα αποτελέσει τη βάση για μια πιο δίκαιη και αποτελεσματική Βραζιλία. Το βάθος της τρέχουσας οικονομικής κρίσης μπορεί επίσης να αναγκάσει τη Βραζιλία να στον δρόμο της οικονομικής μεταρρύθμισης, με μια νέα επίθεση στις επιδοτήσεις και τις πελατειακές σχέσεις. Και ο κ. Καρντόσο είναι ανένδοτος ότι η πολιτική πρόοδος των προηγούμενων δεκαετιών θα αντέξει. Στο παρελθόν, λέει, «Όλοι οι βραζιλιάνοι γνώριζαν τα ονόματα των κορυφαίων στρατηγών. . . Αλλά τώρα όλοι γνωρίζουν τα ονόματα των δικαστών και των εισαγγελέων. Αυτό είναι πρόοδος».  

back to top